ouderen
ouderen meer licht, beter zien, beter functioneren
Achtergrond
Vrijwel alle lichaamsfuncties en gedragingen vertonen een ritme van ongeveer 24 uur. Voorbeelden hiervan zijn de lichaamstemperatuur, hormoonafgifte en slapen en waken. Hoewel men er gewoonlijk zelden bij stilstaat of er iets van merkt, zijn deze ritmes essentieel voor ons welbevinden. Dat merkt men echter pas - in negatieve zin - als de ritmes ontregeld raken, zoal bij jet-lag of ploegendienst.
Twee, tegen elkaar aanliggende kleine kernen in de hersenen, de suprachiasmatische nuclei (SCN) vormt de biologische klok van het brein. Deze regelt alle dag-nacht ritmen in onze basale functies, hormoonspiegels en gedrag. Een goed functionerende biologische klok zorgt ervoor dat de dag-nacht ritmen in belangrijke functies in het lichaam gelijk lopen met de dagelijkse licht-donker cyclus in de buitenwereld. De klok moet met regelmaat gelijkgezet worden en maakt hiervoor gebruik van een aantal signalen die vanuit andere delen van het lichaam worden doorgegeven. Het belangrijkste signaal komt van het netvlies in de ogen. Als er licht op de ogen valt wordt de klok geprikkeld via een directe zenuwbaan vanuit het netvlies naar de SCN, die deze prikkels gebruikt om zich gelijk te zetten.
Onderzoeksrichtingen
Bij veroudering, en nog in sterkere mate bij de ziekte van Alzheimer, treden veranderingen in dag-nacht ritmen op. Veranderingen in de signalen van de retina naar de klok kunnen daarbij een rol spelen. Hoewel bekend is dat het dag-nacht ritme van oudere mensen nog steeds gevoelig is voor licht, is deze prikkel naar de SCN in het dagelijks leven veel minder sterk aanwezig. Ouderen en demente patiënten komen meestal minder vaak buiten, waar het licht het sterkst is.Ook de ogen en oogzenuw functioneren minder goed dan bij jongere mensen het geval is. Onderzoek heeft aangetoond dat jongeren en volwassenen zich gemiddeld gedurende 1 tot 5 uur per dag blootstellen aan licht met een intensiteit van meer dan 2000 lux. Bij ouderen loopt dat terug tot 1 uur per dag, en bij demente patiënten in een verpleeghuis zelfs tot maar 1,6 minuten (!). Bovendien ontbreekt nogal eens een duidelijk dag-nacht patroon in de intensiteit van het licht: bij een onderzoek in 29 bejaarden-oorden in Japan was de gemiddelde lichtintensiteit 300 lux overdag en 200 lux 's nachts. Ten tweede bereikt bij een leeftijd van 60 jaar, in vergelijking met jonge volwassenen, nog maar één derde van het omgevingslicht het netvlies door verdikking en vertroebeling van de lens en de ouderdomsgerelateerde afname in pupil diameter. Verder beinvloedt veroudering de spectrale verdeling van het licht dat de retina bereikt. Ten derde wordt het licht dat het netvlies bereikt minder efficiënt doorgegeven naar de SCN door degeneratie van retinale ganglion cellen en de optische zenuw, met name bij de ziekte van Alzheimer. Tenslotte is er een ouderdomsgerelateerde toename in de prevalentie van oogafwijkingen zoals cataract, glaucoom, maculadegeneratie en diabetische retinopatie.
Het is waarschijnlijk dat dit gebrek aan licht-prikkels een belangrijke rol speelt bij het degenereren van de biologische klok, en het ontregeld raken van de 24-uurs ritmes, wat op hoge leeftijd en bij dementie nog in sterkere mate optreedt. Hormonen worden niet meer nauwkeurig op het juiste moment van de dag afgegeven, het wordt steeds moeilijker om gedurende de nacht door te slapen, en velen hebben er sterk behoefte aan om overdag één of meerdere dutjes te doen. Op dit moment is daarom een centrale vraag in het onderzoek: als het gebrek aan licht-prikkels op hoge leeftijd wordt aangevuld, kan hiermee dan het degenereren van de biologische klok, en het ontregeld raken van de dag-nacht ritmen en misschien het (vroegtijdig) degenereren van de biologische klok voorkomen worden of worden afgeremd?
Juist de mogelijk preventieve werking van extra licht behoeft nader onderzoek: in de laatste tien jaar is al gebleken dat extra licht, zoals dat al wat langer bij de behandeling van winterdepressie wordt toegepast, ook een gunstig effect kan hebben bij een deel van de ouderen die al slaapstoornissen hebben ontwikkeld, en bij een deel van de demente patienten die nachtelijke onrust vertonen.
Onderzoeksvragen
Het is noodzakelijk om de lichtblootstelling van oudere mensen kwantitatief te beschrijven en te vergelijken met die van jonge mensen. Vervolgens is het noodzakelijk om de bovengenoemde hoopvolle bevindingen te bevestigen in grote, gecontroleerde studies. Tot nu toe waren de meeste onderzoeken kortdurend, en slechts bij een kleine groep patiënten uitgevoerd. Het is nog niet duidelijk of ook een langdurige behandeling effectief blijft, en evenmin of licht mogelijk ook preventief werkt op de nachtelijke onrust. Omdat nachtelijke onrust bij demente ouderen één van de belangrijkste indicaties voor opname in een verpleeghuis is, dient ook te worden vastgesteld of bij langdurige preventieve toepassing van lichttherapie het moment van een verpleeghuisopname kan worden uitgesteld. Tevens moet worden vastgesteld in welke mate, en voor wie wel en voor wie niet, lichttherapie een zinvolle behandeling is bij het bestrijden van slaapstoornissen en nachtelijke onrust. Dit leidt bijvoorbeeld tot de volgende vragen:
• Kan er voor de verbetering van de slaapkwaliteit een optimaal 24-uurs patroon van licht/donker blootstelling worden opgesteld? Zo ja, is dit persoonsgebonden?
• Kan een optimale licht/donker blootstelling de vermindering van de slaapkwaliteit bij het ouder worden tegengaan?
• Kan een optimale licht/donker blootstelling leiden tot uitstel van verpleeghuisopname van dementerenden?
• Kunnen de gevolgen van de verminderde oogfunctie voor de werking van de biologische klok verminderd worden door middel van aanpassing van de spectrale samenstelling van het licht?
zie ook brochure: Van voorlichting tot verlichting, licht voor ouderen en mensen met dementie van Joost van Hoof en Toine Schoutens, verschenen in de Vilans serie 'Zicht op Zorg & Technologie 2007 (klik hier)
Lees verder
Artikel: Helder verlichte ruimtes zijn een steuntje in de rug voor ouderen
Voor meer informatie over dit onderwerp zie ook: www.lichtvoorlater.nl
Voor meer informatie over de ziekte van Alzheimer zie: http://alzheimer.startpagina.nl
zie ook: www.thuiswonenmetdementie.nl
Voor meer informatie: www.senioren.nl
In het Engels: