Licht op uw werk: overdag en 's nachts

Licht op de werkplek: niet alleen om dingen te zien!

Achtergrond
Al enige tijd wordt in medisch-biologisch onderzoek aandacht besteed aan de invloed van licht via het oog op de werking van de hersenen. Normaal gesproken wordt het oog beschouwd als gezichtsorgaan, maar sinds de ontdekking van speciale zenuwverbindingen van het oog naar de biologische klok is gebleken dat oculair licht het 24-uurs verloop van een groot aantal fysiologische en psychologische processen stuurt. De zogenaamde circadiane (24-uurs) ritmiek doet zich voor in praktisch alle lichaamsprocessen, b.v. de lichaamstemperatuur, de hartslag, hormoonspiegels van o.a. melatonine, cortisol en groeihormoon, de slaap/waak cyclus en ook in processen die de stemming, prestatie, alertheid en vermoeidheid bepalen. Van recente datum zijn de onderzoeksresultaten die aantonen dat er buiten de biologische klok om ook andere, directe effecten van licht bestaan, zoals de verhoging van de alertheid en de onderdrukking van de productie van melatonine (op die momenten dat er melatonine aangemaakt wordt en dat is tijdens onze normale biologische nacht).
Het belang van deze ontdekkingen is des te groter omdat in de laatste honderd jaar mensen in m.n. de westerse wereld meer en meer hun werk uitvoeren in gebouwen die in slechts beperkte mate daglicht toelaten op de werkplek. Deze grote groepen mensen krijgen wezenlijk lagere lichtblootstelling dan hun voorvaderen van enkele generaties daarvoor en dan m.n. in de herfst-winter periode van het jaar. Er is aangetoond dat grote delen van deze bevolking zich qua stemming en energie dan wat minder voelt dan in de voorjaar-zomer periode. Dus ook interessant mbt alertheid en efficiëntie. Bovendien werkt 20 à 25 procent van de werknemers op onregelmatige tijden, waaronder ploegendienst en nachtdienst. Elektrische verlichting vervangt of vult het daglicht aan, waarbij vastgesteld moet worden dat de huidige verlichtingseisen en normen zijn gebaseerd op het goed en veilig uitvoeren van een (visuele) taak, wat veelal resulteert in relatief lage verlichtingsniveaus (300-500 lux) in vergelijking met het daglicht (een bewolkte winterdag biedt buiten nog altijd 1000-2000 lux).
Goede, gezonde kwaliteitsverlichting op de werkplek vereist dat aan zowel de visuele als de biologische licht-behoeften van de mens wordt voldaan om zowel het welzijn als de productiviteit van de individuele werker optimaal te garanderen.
Het lijkt duidelijk dat de huidige normen niet voldoen en vervolgonderzoek moet uitwijzen wat de kenmerken zijn van gezond licht op de werkplek.

Onderzoeksrichtingen
De mate waarin licht van invloed is op prestatie en welzijn van de mens is afhankelijk van de verlichtingssterkte, de tijdsduur van de verlichting, de timing en waarschijnlijk ook de spectrale verdeling van het licht.
De verlichtingssterkte van het moment blijkt een direct effect te hebben op de alertheid, en kan dus (bij relatieve onderbelichting) medebepalend zijn voor de kans op het maken van fouten. Deze, en mogelijk andere directe effecten van licht zijn echter onvoldoende onderzocht. Vandaar dat de Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid deze onderzoeksrichting actief wil stimuleren.
Effecten van licht op de werking van de biologische klok worden ontleend aan het totale 24-uurs licht-donker patroon. De consequentie voor lichtblootstelling op werkdagen is dat de werktijd – overdag, avond, nacht, ochtend - van belang is, waarbij de grootste effecten in de andere dan de dagdiensten zijn te verwachten. In Europa wordt bij ploegendiensten ten hoogste 4 tot 5 dagen achtereen in ochtend-, dag- of avonddienst gewerkt, en zijn de nachtdiensten veelal beperkt tot snelle wisseldiensten. Werkt men slechts enkele dagen achtereen in dezelfde dienst, dan is adaptatie van de biologische klok/ritmiek nauwelijks mogelijk, omdat minstens 2 tot 3 etmalen nodig zijn om de ritmiek in voldoende mate te verschuiven. Een en ander houdt in dat in Europa het ‘normaal’ gesynchroniseerd houden van de biologische klok van primair belang is.

Nachtdienst
Een uitzondering hierop vormt de categorie werknemers die alleen in nachtdiensten werkt, zoals met name voorkomt in beveiligings/surveillance organisaties en in ziekenhuizen, verpleeg- en bejaardenhuizen en andere serviceverlenende organisaties. Aanpassing van de biologische klok aan de werktijden is hier een optie als het aantal aaneengesloten nachtdiensten voldoende groot is, bijvoorbeeld 5 of meer.
Een factor die hierbij expliciet moet worden betrokken betreft de invloed van de seizoenen, vertaald in lichtbijdragen van korte versus lange en zonnige versus bewolkte dagen. Met name in de donkere winterperiode zijn de grootste effecten van kunstlicht te verwachten. Overigens is aangetoond dat grote delen van de bevolking in de winter een relatief stemmingsverlies ondergaan. In hoeverre het lage daglichtniveau hieraan ten grondslag ligt, is vooralsnog wetenschappelijk nog niet voldoende duidelijk.

In het ARBO magazine van oktober 2010 is een artikel verschenen over de (cor)relatie tussen nachtdienst, licht en kanker, voor dit artikel klik hier:  Nederlandse versie, Engelse versie

Onderzoeksvragen
Uit het voorgaande komt naar voren dat er nog veel onduidelijkheden bestaan. De SOLG spant zich in om deze onduidelijkheden te vertalen in concrete onderzoeksvragen en middelen te zoeken ter beantwoording van deze onderzoeksvragen. Enige voorbeelden van dergelijke vragen zijn:
• Is er in termen van alertheid een optimaal dag/nacht patroon van licht/donker blootstelling ? Zo ja, bestaan hierin persoongebonden verschillen ? Is dit werktijd-, werkdag-, seizoensgebonden ?
• Is er in termen van prestatie een optimaal dag/nacht patroon van licht/donker blootstelling ? Zo ja, bestaan hierin persoongebonden verschillen ? Is dit verschijnsel werktijd-, werkdag-, seizoensgebonden ?
• Is er een samenhang tussen lichtblootstelling op de werkplek en arbeidsgerelateerde vermoeidheid tijdens en na de werkperiode ? Is dit seizoensgebonden ?
• Hebben (zichtbare) niveau- en kleurvariaties in lichtblootstelling een direct effect op het prestatieniveau en/of alertheid ?
• Speelt de aard en de plaats van de werkzaamheden (afgezien van de uit te voeren visuele taak) een rol bij het optimaliseren van de lichtblootstelling ?
• Heeft het niveau van lichtblootstelling op de werkplek op de korte en lange termijn invloed op het ziekteverzuim , ongevallenrisico en gezondheid en welzijn van de medewerker ?

Wilt u weten of u een ochtendmens bent of een avondmens, klik dan hier