Toepassen van licht in de klinische omgeving

Winterdepressie

Winterdepressie is de meest voorkomende vorm van seizoensdepressie (in het Engels seasonal affective disorder (SAD)), waarbij de symptomen bijna jaarlijks optreden tijdens de korte dagen van de herfst en winter. Lichttherapie is de voorkeurstherapie bij de behandeling van winterdepressie. De huidige praktijk is een behandeling van 30-45 minuten wit licht van hoge intensiteit in de ochtend. Het gebruik van zogenaamd blauw-verrijkt licht (polychromatisch licht met daaraan meer blauw licht toegevoegd) bleek daarbij niet effectiever dan de behandeling met de standaard gebruikte witte lichtbron; beide gaven na twee weken behandelingen hoge responspercentages (variërend van 59% tot 75%) (Gordijn et al 2012). Blauw-verrijkt licht blijkt ook bij lagere lichtintensiteiten effectief te zijn voor het behandelen van SAD (Meesters et al. 2011) en recent is gebleken dat bij zowel de ‘echte’ winterdepressie als bij de sub-klinische vorm ook de behandeling met blauwe LEDs net zo werkzaam is als behandeling met de standaard witte lichtboxen (Anderson et al . 2009, Meesters et al. 2016). In de meeste gevallen is één week lichttherapie aan het begin van de depressieve periode voldoende, ook om terugval gedurende die winter te voorkomen (Meesters et al. 1993, Knapen et al 2014). Voor sommige patiënten, mogelijk diegenen met minder ernstige klachten, is het gebruik van een wekkerlamp net zo effectief als een felle lichtbox (Danilenko and Ivanova 2015).

Het werkingsmechanisme van lichttherapie is nog onduidelijk. Er zijn verschillende hypothesen, namelijk dat de stemmingsverbeterende effecten een relatie hebben met de alertheidverhogende effecten van licht of dat de depressieve symptomen de consequentie zijn van een verstoord circadiaan systeem en dat licht de synchronisatie van de ritmen weer corrigeert (Lewy et al 2006, Terman et al 1998). Anderen vinden echter geen relatie tussen de circadiane ritmen  en de ernst van de klachten of tussen een verandering in de ritmen en een verbetering met lichttherapie (Koorengevel et al. 2002, Wirz Justice et al. 1993). Hoewel de werkzaamheid ervan onbetwistbaar is, wordt er nog druk onderzoek gedaan naar het mechanisme achter de werking van lichtbehandeling.

Niet seizoensgebonden depressie

De argumentatie achter het gebruik van lichttherapie voor niet-seizoensgebonden depressie is dat stemmingsstoornissen dikwijls samengaan met verstoring van de slaap. Het behandelen van zowel de stemmings- als de slaapstoornis is mogelijk de beste manier om depressie te bestrijden. De positieve resultaten die gemeld worden met lichtbehandeling voor niet seizoensgebonden depressie zijn vergelijkbaar met of zelfs beter dan die met het gebruik van farmacologische middelen (Lieverse et al. 2008; 2011; Lam et al., 2016).

Ook voor de behandeling van de depressieve perioden bij bipolaire stoornissen blijkt lichttherapie succesvol (Sit et al. 2007), maar hierbij lijkt de timing van de behandeling cruciaal te zijn om te voorkomen dat patiënten switchen naar (hypo)manie of een gemengd manisch/depressieve toestand. Voorts is gebleken dat bij patiënten met een bipolaire depressie die in een kliniek verblijven lichtbehandeling in combinatie met slaapdeprivatie therapie en medicatie, zeer effectief is  (Benedetti et al. 2014). Omdat de meeste artsen erg voorzichtig zijn met het voorschrijven van anti-depressiva aan zwangere depressiepatiënten, lijkt het nuttig om lichttherapie te proberen bij antepartum depressie. Een eerste studie met 5 weken lichttherapie bij zwangere vrouwen laat veelbelovende resultaten zien (Wirz-Justice et al. 2011).

ADHD

Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) is een psychiatrische aandoening die gekarakteriseerd wordt door snel afgeleid zijn en/of hyperactiviteit/impulsiviteit met als gevolg verslechterd functioneren. Veel patiënten met ADHD lijden ook aan seizoensgebonden stemmingsstoornissen. Andersom geldt dit eveneens:  van een populatie SAD patiënten lijdt vaak een groot deel ook aan AD(H)D (Amons et al 2006, Levitan et al 1999, Rybak et al 2007). AD(H)D patiënten hebben relatief vaak een laat chronotype en dit leidt bij veel patiënten tot insomnie door moeite met inslapen (Van Veen et al 2010). In verband met de seizoensgebondenheid en voorkeur voor de tijd van de dag bij veel ADHD patiënten lijkt lichttherapie op zijn plaats en de resultaten van een eerste, open trial van drie weken met lichttherapie in de ochtend zijn veelbelovend (Rybeck et al. 2006).

Alzheimer

Patiënten die lijden aan de ziekte van Alzheimer of een andere vorm van dementie kunnen positieve effecten ondervinden van lichtblootstelling. Het grootste deel van de dementiepatiënten is op leeftijd. Dit betekent dat de effecten van licht op de gezondheid die gelden voor ouderen ook van toepassing zijn op mensen met dementie. Afgezien van de visuele effecten blijkt uit onderzoek dat licht ook positieve invloed heeft op de niet-beeldvormende effecten. Een langetermijnstudie van Riemersma-van Der Lek et al. (2008) onder bewoners van verzorgingshuizen liet zien dat dagelijkse blootstelling aan – voor binnenverlichting – zeer hoge lichtniveaus (1000 lx verticaal op het oog) een bescheiden positief effect had op bepaalde cognitieve en niet-cognitieve symptomen van dementie. Niet alleen het lichtniveau lijkt het circadiane systeem te beïnvloeden, maar ook het spectrum van het gebruikte licht. Een studie met blauw-verrijkt wit licht, qua niveau vergelijkbaar met het hiervoor genoemde onderzoek, liet een positief effect zien op de circadiane stabiliteit en het gedrag van de bewoners terwijl er geen effect werd gevonden op controlepersonen die verbleven onder het normale kleurenspectrum en lichtniveau (van Hoof et al., 2009a;van Hoof et al., 2009b). Voor een gunstig effect van dynamisch licht is nog geen wetenschappelijk bewijs. In een studie naar de invloed van lichttherapie onder nog thuiswonende patiënten in het beginstadium van de ziekte van Alzheimer werden diverse aan het circadiane systeem gerelateerde effecten bestudeerd. Er werd een significante reductie van het risico op het ontwikkelen van depressie door de lichtbehandeling gevonden (Møst, 2016).

Burnout

Burnout kan worden omschreven als emotionele uitputting, wat uiteindelijk leidt tot verminderd functioneren. Burnout is een gevolg van langdurige, werkgerelateerde stress. Het percentage werknemers dat burnoutsymptomen ontwikkelt blijft stijgen. Onderzoek naar winterdepressie (in het Engels Seasonal Affective Disorder (SAD)) laat zien dat lichtbehandeling kan worden ingezet om het energieniveau te verhogen. De observatie dat zowel burnout-, als ook winterdepressie patiënten klagen over een gebrek aan energie leidde tot de hypothese dat licht ook zou kunnen worden ingezet bij de behandeling van burnout. Hoewel hier nog weinig onderzoek naar is gedaan, laten de tot dusver in een kleine groep burnoutpatiënten uitgevoerde studie een verbetering zien van de energieniveaus na 2 weken lichtbehandeling in de ochtend (Meesters and Waslander 2010).

Voor informatie over het effect van licht

op gezondheid, welzijn en prestatie
Handige links
Volg ons!

Stichting onderzoek licht & gezondheid

Postbus 1082

5602 BB Eindhoven


040 2473791